Lai Tạo Wild Copper

Alien Copper. Ảnh: Minh Trí Kiệt

Lai Tạo Wild Copper

Cá hoang thuộc nhóm splendens [1] với các thể loại màu lai (hybrid) ngày càng trở nên phổ biến trong thú chơi Betta. Ở bài trước, chúng tôi đã đề cập đến Gray [2]. Ngoài ra, Wild Copper cũng đang là hàng hot trên thị trường nhờ màu sắc và hoa văn mới lạ ở dòng hoang dã tương ứng. Trong bài này, chúng tôi sẽ bàn về cách thức lai tạo màu copper mà nhiều bạn đang rất quan tâm.

Lai tạo không đơn giản là Copper x Copper. Thông thường, chúng ta sẽ không có mái chất lượng vì nhà lai tạo gốc không bán hoặc nếu có, mái sẽ không cùng loại [3] hoặc đẳng cấp với trống. Tất nhiên, đôi khi bạn kiếm được cả trống lẫn mái đẹp và chỉ cần nhân bản chúng ra nhưng trường hợp này khá hiếm, nhất là với những dòng mới. Mặt khác, nếu dễ dàng thì thị trường đã tràn ngập với giá rẻ bèo và bạn chỉ việc mua về ngắm chơi mà thôi, chẳng cần ép làm gì. Vậy bạn phải làm sao nếu không kiếm ra mái giống? Trong mọi trường hợp, cách thức chuẩn mực là lai dòng (line breeding) tức cản về một cá thể xuất sắc [4] mà ở đây là trống Wild Copper. Theo dự đoán, đến đời F2 hoặc F3 bạn sẽ thu được những cá thể rất gần với trống gốc. Hoặc nếu bạn có thể tìm ra trống đẹp tương đương từ nguồn khác thì mỗi lần đều có thể cản về một trống khác nhau. Đây là hình thức lai dựa (flock sourcing).

Trong các trường hợp ở trên, bạn không sáng tạo mà chỉ tái tạo dòng dựa vào một hay vài cá thể sẵn có. Nhưng với một loài hoang dã hay biến thể hoàn toàn mới, vốn chưa có gì ngoài cá hoang thuần, mà bạn muốn làm màu copper thì phải thực hiện từ đầu, tức lai tạo đúng nghĩa. Phải nắm vững căn bản về màu ánh kim bởi khi đó, bạn có thể biến hóa tùy theo hoàn cảnh của mình. Hãy nhìn vào lớp màu ánh kim. Bảng dưới đây tổng hợp tất cả các dạng màu khả dĩ.



Cá hoang chỉ có một kiểu hình duy nhất là Wild Green (BlBl++). Các alen green (Bl) và wild (+) được hình thành qua hàng triệu năm tiến hóa giúp vảy cá phản chiếu màu xanh lục lấp lánh. Điều được cho là cần thiết trong quá trình ghép cặp và sinh sản nơi môi trường nước tù đục, địa bàn sinh sống tự nhiên của chúng. Quá trình thuần dưỡng Betta splendens để thi đấu ở Thái Lan làm phát sinh các alen steel (bl) và non-metallic (nm). Cá thuần dưỡng hay chọi Xiêm vốn có ba kiểu màu, đồng nhất và không lấp lánh. Sự kết hợp giữa các alen này tạo ra chín kiểu hình như chúng ta thấy ở trên. Ngoài Wild Green, tám kiểu hình còn lại đều được coi là cá lai (hybrid). Các màu đáng chú ý có thể kể gồm Copper, Turquoise4, Steel và Blue. Turquoise là tông màu đông đảo và khó phân biệt nhất, chúng tôi đặt tên theo thứ tự để dễ phân biệt. Một số như Turquoise1 & Turquoise2 kém ấn tượng, ít được thương mại hóa.

Lai tạo
Có nhiều tình huống với độ phức tạp khác nhau:

*Hầu hết các trường hợp thực tế đều như sau: bạn có trống copper, chẳng hạn Copper Alien, nhưng không kiếm ra mái cùng loại. Cách nhanh nhất là tìm mái copper của các dòng phổ biến khác như Mahachai và Imbellis, lai dòng về trống Copper Alien đến ⅞ máu. Tất nhiên, khi cản đến ⅞ máu, bạn phải trải qua nhiều đời, trống gốc không thể sống lâu đến lúc đó, nên bạn phải kiếm trống Copper Alien khác, đấy cũng là một dạng lai dựa. Một khi đã có đủ trống mái, bạn đã tạo ra được dòng Copper Alien của riêng mình. Công thức lai tạo như sau:

F1: trống Copper Alien x mái Copper Mahachai, ½ máu, kết quả: toàn bộ Copper.
F2: trống Copper Alien x mái F1, ¾ máu, kết quả: toàn bộ Copper.
F3: trống Copper Alien x mái F2, ⅞ máu, kết quả: toàn bộ Copper.

Nếu không kiếm ra mái Copper kiểu-hoang, chúng tôi đề nghị sử dụng mái Xiêm xám (blblnmnm) mà bạn luôn có thể tìm ra dù ở vùng nào. Hãy chọn cá giống nền thật sẫm bởi copper sẽ trông ấn tượng hơn trên nền này. Không nên sử dụng Copper halfmoon plakat, vốn phổ biến trên thị trường, bởi tia vây lởm chởm sẽ khiến bạn phải mất công loại bỏ. Công thức lai tạo như sau:

F1: trống Copper Alien x mái Xiêm xám, ½ máu, kết quả: toàn bộ Turquoise4.
F2: trống Copper Alien x mái F1, ¾ máu, kết quả: ½ Copper & ½ Turquoise4; chọn mái Copper F2 cản tiếp.
F3: trống Copper Alien x mái F2, ⅞ máu, kết quả: toàn bộ Copper.

*Trường hợp, bạn là nhà lai tạo tiên phong, thị trường betta không có phiên bản trung gian nào khác ngoài cá hoang với kiểu gien ánh kim green (BlBl++). Bạn phải thay (BlBl) bằng (blbl). Đồng thời, bạn cũng cần cản về cá hoang đến ⅞ máu để tái tạo và củng cố kiểu hình hoang dã.

Một lần nữa, chúng tôi đề nghị sử dụng mái copper của các dòng phổ biến khác như Mahachai và Imbellis, và lai dòng về trống Wild Green như Stiktos đến ⅞ máu. Công thức lai tạo như sau:

F1: trống Green Stiktos x mái Copper Mahachai, ½ máu Stiktos, kết quả: toàn bộ Teal.
F2: F1 x F1; kết quả: ¼ Green, ½ Teal & ¼ Copper; chọn Copper với kiểu hình gần với Stiktos để cản tiếp.

Sao không cản Teal F1 về Green Stiktos, mà lại cận huyết rồi chọn Copper? Bởi theo kinh nghiệm “xương máu” của chúng tôi với Mahachai, bầy lai Teal x Green sẽ cho ra những cá thể lửng lơ, rất khó phân biệt.

F3: trống Green Stiktos x mái F2, ¾ máu Stiktos, kết quả: toàn bộ Teal.
F4: F3 x F3; kết quả: ¼ Green, ½ Teal & ¼ Copper; chọn Copper với kiểu hình gần với Stiktos để cản tiếp.
F5: trống Green Stiktos x mái F4, ⅞ máu Stiktos, kết quả: toàn bộ Teal.
F6: F5 x F5; kết quả: ¼ Green, ½ Teal & ¼ Copper.

Còn nếu bạn không tìm ra Copper của các dòng sẵn có như Mahachai hay Smaragdina, hoặc muốn làm mới từ đầu, thì mái Xiêm xám (blblnmnm) là một lựa chọn khả dĩ. Công thức lai tạo như sau:

F1: trống Green Stiktos (BlBl++) x mái Xiêm xám (blblnmnm, ½ máu hoang dã)

Kết quả: toàn bộ Turquoise3 (Blblnm+).

F2: cận huyết F1 x F1 (Turquoise3)

Kết quả: ⅟16 Copper, ⅟16 Wild Green, ⅛ Teal, ⅟16 Domestic Green/Turquoise1, ⅟16 Steel, ⅛ Blue, ⅛ Turquoise4, ⅛ Turquoise2, và ¼ Turquoise3.

Turquoise3 x Turquoise3 là phép lai “khốc liệt” nhất mà các nhà lai tạo nên hết sức tránh. Nhưng trong trường hợp ở đây, nó là con đường ngắn nhất để đạt đến mục đích. Bạn sẽ thu được một mớ hổ lốn đủ loại tông màu ánh kim khác nhau. Thật may, chúng ta chỉ nhắm đến tông màu không thể nhầm lẫn là copper.

Một vấn đề nữa là tỷ lệ cá Copper thấp (1/16), bạn cần cản đồng thời nhiều bầy và thả chung hồ ươm với tổng cộng trên trăm con cá bột, càng nhiều càng tốt. Nhờ đó, bạn hy vọng kiếm được vài con Copper làm giống. Màu này dễ nhận biết, bạn hãy vớt ra dưỡng riêng một khi chúng lên màu. Ở đây, bước này chỉ phải thực hiện một lần. Sau khi thu được Copper, chúng ta sẽ rẽ qua hướng khác.

Copper đời F2 vẫn còn mang nhiều đặc điểm của cá Xiêm. Kiểu hình hoang dã như dạng đốm vảy, mật độ đốm, ánh kim trên mặt và nắp mang, hoa văn đặc trưng ở vây (nhất là đuôi) v.v. của dòng hoang dã tương ứng cần được tái tạo ở cá Copper.

*Như vậy, bước kế tiếp trong quá trình lai tạo là tiếp tục cản về cá hoang để gia tăng tỷ lệ máu, củng cố kiểu hình hoang dã.

F3: trống Green Stiktos x mái F2 (Copper, ¾ máu hoang dã)

Kết quả: toàn bộ Teal.

Với ¾ máu hoang dã, bầy F3 đã có kiểu hình rất giống cá hoang rồi. Nhưng để giống hệt, bạn cần cản tiếp đến ⅞ máu hoang dã. Điều này lý giải tại sao dòng Copper của một số nhà lai tạo lại rất đẹp và đúng điệu, đó là vì họ chịu khó cản về Wild Green để củng cố kiểu hình.

F4: cận huyết F3 x F3 (Teal, Blbl++)

Kết quả: ¼ Green, ½ Teal & ¼ Copper.

F5: Green Stiktos x F4 (Copper, ⅞ máu hoang dã)

Kết quả: toàn bộ Teal.

F6: F5 x F5 (Teal)

Kết quả: ¼ Green, ½ Teal và ¼ Copper.

Tới đây, dòng Copper Stiktos của bạn xem như đã hình thành. Quá trình này mất khoảng một năm rưỡi. Điều tuyệt vời là bạn có cả Teal lẫn Copper để giữ dòng. Bạn có thể cản Copper x Copper để thu được 100% Copper, Teal x Teal để thu được ¼ Copper, Teal x Copper để thu được ½ Copper. Hai loại này và cả Wild Green nữa đều hấp dẫn và bán đắt như tôm tươi!

*Theo kinh nghiệm của chúng tôi, mức độ lấp lánh hay độ bóng khác nhau tùy từng cá thể. Không có chuyện tất cả đều như nhau. Như vậy, ở mỗi thế hệ, bạn cần chọn những cá thể bóng, đẹp nhất để làm giống. Nếu cẩn trọng và khắt khe trong từng bước lai tạo, chúng tôi tin rằng kết quả sau cùng của bạn sẽ thực sự ấn tượng.

Một số loại Copper. Ngoại trừ Alien, nếu soi kỹ bạn sẽ thấy vài nhược điểm mà việc cản về Wild Green để củng cố kiểu hình là cần thiết. (Hàng trên) Copper Alien, Copper Smaragdina. (Hàng dưới) Copper Mahachai, Copper Imbellis. Ảnh: Minh Trí Kiệt.

Như thường nói, trong lai tạo không có gì là duy nhất hay tuyệt đối đúng, có nhiều con đường khác nhau để đạt được mục đích. Chẳng hạn, nếu bạn muốn lai tạo Copper Guitar thì có thể cản Green Guitar với mái Copper bất kỳ mà bạn có thể kiếm ra. Như vậy, Copper Guitar (với ⅞ máu hoang dã) sẽ xuất hiện sớm hơn, ở đời F4. Nhưng theo chúng tôi, nên bắt đầu bằng mái Xiêm để chuyển giao gien ty thể mạnh mẽ cho dòng cá của mình [5].

Thảo luận
Gần đây trên mạng có một bài viết về sự phát triển của Hybrid Wild Copper với đề cập đến các gien Cambodian, Red và non-red [6]. Nếu rành tiếng Thái, các bạn có thể đọc và tìm hiểu thêm. Cá hoang dã hiện đang là trào lưu mới mẻ trong thú chơi Betta. Điều này phù hợp với tâm lý và xu thế phát triển nói chung. Như chúng tôi luôn khẳng định, bản đuôi phụng vĩ mang lại vẻ đẹp của con cá chứ không phải hình dạng đối xứng của nó. Điều này đặc biệt đúng với plakat mà cạnh đuôi dài hay ngắn, thẳng hay cong cũng chẳng đóng góp gì mấy vào vẻ đẹp chung. Dạng đuôi đối xứng (D) chỉ đem lại sự khác biệt ở thể loại đuôi dài, tức halfmoon. Cá hoang dã với vẻ đẹp riêng từng bước khẳng định vị thế của mình trong thú chơi. Hiện có nhiều người chơi cá phương Tây chuyển sang nuôi Betta hoang dã.

Bên Thái, có những cuộc triển lãm riêng dành cho cá hoang dã. Ngoài những lớp màu của cá thuần (Betta splendens, Betta imbellis, Betta mahachaiensis, Betta smaragdina, Betta siamorientalis và Betta stiktos) còn có các lớp màu của cá lai gồm Hybrid Color Modified Wild Plakad (HC) tức dạng lai cải thiện màu (như Gray và Copper), Hybrid Laithai Wild Plakad (LT) tức hoa văn kiểu Thái (như Alien với màu sắc và hoa văn kết hợp) và Hybrid Fantasy Wild Betta (HF) tức dạng lai màu thuần dưỡng (như đỏ, đen, vàng hay thậm chí cẩm thạch; chẳng hạn Gold hay Yellow Splendens có thể được xếp vào lớp HF).

Trào lưu nào cũng đến rồi đi, lên rồi xuống. Để nuôi dưỡng nó, thiết nghĩ các cuộc triển lãm là hết sức cần thiết trong tương lai. Hãy nỗ lực lên nhé.

Tham khảo
[1] Nhóm Splendens

[2] Shades of Steel

[3] Gần đây, vài trường hợp thông báo Copper x “Copper” mà không té ra con Copper nào! Theo chúng tôi, nhà lai tạo gốc đã bán mái thuần green (BlBl--) hay non-metallic (--nmnm) mà khi cản vào sẽ chẳng bao giờ thu được Copper. Cá mái thường ít ánh kim và đôi khi khó nhận biết một cách chính xác.

[4] Tản mạn về vấn đề lai tạo betta

[5] Ty thể và dòng mái

[6) Development of Copper Hybrid Forest Betta (Supanit Angsirikul)